اهورامزدا، امشاسپند اعظم و جدّ اساطیری فریدون
۱. پرسشی که پس از فریدون باقی ماند
در پست پیشین نشان دادیم که فریدون، قهرمان شاهنامه، آخرین شاه خاندان یکم اوان است — همان شاهی که نامش در فهرست شاهان سومری به صورت ناقص باقی مانده. اما این کشف، پرسشی عمیقتر را پیش میکشد: فریدون فَرّ شاهی را از کجا آورد؟
در اندیشهٔ ایرانی، هیچ شاهی بدون «فَرّ» (Khvarenah) مشروعیت ندارد. فَرّ، فروغی ایزدی است که بر پادشاه فرود میآید. سرچشمهٔ این فَرّ کجاست؟ پاسخ در تبارنامهٔ اساطیری ایران نهفته است.
۲. اهورامزدا: خدا، امشاسپند، یا هر دو؟
در آیین زرتشت، اهورامزدا خدای یکتا و سرور داناست. اما در کنار او، شش امشاسپند (جاودانان مقدس) قرار دارند: وهومن، اشه وهیشته، خشتره وئیریه، سپنته آرمئیتی، هئوروتات، و امرتات. این شش، فروزههای اهورامزدا هستند — پرتوهایی از ذات او.
اما در متون پهلوی متأخر، سپنته مینو (روح مقدس) به عنوان هفتمین امشاسپند پدیدار میشود. و گاه، اهورامزدا خود با این روح مقدس یکی دانسته میشود. به این ترتیب، در باور اساطیری، اهورامزدا خود «امشاسپند اعظم» است — هفتمین مقدس که در رأس شش فروزهٔ الهی ایستاده.
۳. تبارنامهٔ اساطیری: از اهورامزدا تا فریدون
نخستین انسان در اساطیر ایرانی کیومرث (Gayōmart) است. بندهش میگوید که کیومرث را اهورامزدا مستقیماً آفرید. از تخمهٔ کیومرث، مشی و مشیانه پدید آمدند. از نسل ایشان، هوشنگ، تهمورث، جمشید، و سرانجام آبتین، پدر فریدون.
پس تبارنامهٔ فریدون چنین است:
اهورامزدا ← کیومرث ← هوشنگ ← تهمورث ← جمشید ← آبتین ← فریدون
این تبارنامه، یک تبارنامهٔ زیستی نیست. یک تبارنامهٔ فَرّی است. فَرّ ایزدی، از اهورامزدا به فریدون منتقل شده. فریدون «پسر آبتین» است، اما در معنای عمیقتر، او وارث مستقیم اهورامزداست. او تجسم انسانی خشتره وئیریه (شهریوری آرمانی) بر روی زمین است.
۴. جغرافیای مقدس: اهورامزدا کجا ایستاده؟
اهورامزدا خدای هخامنشیان بود. داریوش بزرگ در بیستون نوشت: «اهورامزدا این پادشاهی را به من داد.» تخت جمشید، معبد اهورامزداست. و تخت جمشید در نزدیکی انزان باستان قرار دارد — همان مرکز ایلام شرقی که فریدون از آن برخاست.
اما این پایان جغرافیای مقدس نیست. پس از هخامنشیان، پرستش اهورامزدا در کوهستانهای زاگرس ادامه یافت. الیمائی (Elymais)، بازماندهٔ ایلام باستان، در ایذه مرکزیت یافت. نام «ایذه» خود از ریشهٔ ایزد (Yazata) است. و امروز، در کوههای بختیاری و لرستان، واژههای هرمز، اُرمَزد، هرمزی هنوز زندهاند.
۵. نتیجه: جدّ فریدون
اهورامزدا، خدای یکتای زرتشتی، در اساطیر متأخر به عنوان «امشاسپند اعظم» نیز درک میشود. او سرچشمهٔ فَرّ است. او جدّ معنوی فریدون است. این تبارنامه به فریدون مشروعیت کیهانی میدهد. و جغرافیای این تبارنامه، از انزان تا ایذه، نشان میدهد که اهورامزدا نه فقط خدای آسمان، که خدای این خاک است.
اهورامزدا جدّ فریدون است. و فریدون، یکی از نامهای اهورامزداست.